Huwelijksdispensaties

Een huwelijksbeletsel is een situatie waarin - in principe - een huwelijk níet is toegestaan. Door de eeuwen heen kende het kerkelijk recht verschillende soorten huwelijksbeletselen (impedimenta), zoals het concubaat (samenwonen voor het huwelijk), leeftijd, geestelijke wijdingen (in de katholieke kerk), misdaad en verwantschap. Wanneer sprake was van een beletsel diende dispensatie te worden verleend voordat het huwelijk kon worden voltrokken. Huwen met dispensatie was vaak nodig, aangezien vele dorpen erg klein waren en men - over het algemeen - niet ver weg ging om een bruid te zoeken.

Bloedverwantschap (consanguinitas) is een genetische band tussen de gehuwden. Juristen formuleerden: "Incestus est venereaperagere cum consanguineis, vel affinibus". Bloedverwantschap is een beletsel wanneer de echtelieden verwant zijn tot in de vierde graad. Bij de kerkelijke methode telde men over de gemeenschappelijke grootouder heen, terwijl men bij de oudere Germaanse telling tot de gemeenschappelijke voorouder telde. De kerkelijke telling volgde dus eerst de opstijgende lijn (zoals bij de Germaanse telling) en nadien nog de dalende lijn. Vader-dochter is dus eerste graad, broer-zus is tweede graad, oom-nicht derde graad, neef-nicht vierde graad, neef-achternicht vijfde graad en achterneef-achternicht zesde graad. Men telt daar het aantal geboortes tussen de aanvragers en de gezamenlijke voorouders. Wanneer er sprake is van een gemengde graad, dan is het aantal geboortes tussen de aanvragers en de gezamenlijk voorouder ongelijk.
Dit beletsel is met name bedoeld om genetische problemen door te nauwe verwantschap (inteelt) te voorkomen. Sinds 1919 is dit beletsel in de katholieke kerk teruggebracht tot de derde generatie.

Beletselen bestonden ook bij aanverwantschap (affinitas). Deze vorm kon alleen voorkomen bij meerdere huwelijken. Een man was, volgens deze regels, verwant aan de zus van zijn vrouw alsof het zijn eigen zus was. Alle bloedverwanten van de vrouw waren dan aanverwanten van de man en vice versa. Volgens het 16e-eeuwse Concilie van Trente, toen algemene huwelijksregels werden vastgelegd, was ook deze vorm van verwantschap tot in vierde graad een beletsel. Een huwelijk tussen aanverwanten in de rechte lijn (stiefouders en stiefkinderen, schoonouders en schoonkinderen en aanverwanten in verdere graad) is tegenwoordig mogelijk, op voorwaarde dat de Koning het huwelijksbeletsel om gewichtige redenen heeft opgeheven. Dat beletsel is dus niet langer absoluut.
Huwelijken tussen stiefbroers en -zussen ben ik in de loop der jaren al verschillende keren tegen gekomen.

Ook na een adoptie ontstaan er huwelijksbeletsels door de adoptieve verwantschap. Bij een volle adoptie reikt die band het verst; hij verbindt de geadopteerde met de adoptant(en) en al diens (bloed)verwanten. Huwelijken zijn verboden tussen een adoptant en de geadopteerde of zijn afstammelingen, een geadopteerde en de vorige echtgenoot van de adoptant en andersom. De Koning kan echter wel om gewichtige redenen ontheffing verlenen.

Met name dispensaties wegens verwantschap kunnen een genealoog in één keer enkele stappen verder brengen, wanneer wordt beschreven welke gezamenlijke voorouders beide huwelijkskandidaten hebben.

Voorbeeld van een huwelijksdispensatie.

Cornelis Janssen Mangelaer en Tanneken Dielen Hulst lieten in de periode 1627-43 kinderen dopen in de Roosendaalse St. Jan-parochie. Zij waren in 1626 getrouwd. Hoogstwaarschijnlijk is het huwelijk voor de schepenen gesloten, omdat zij niet voor het altaar mochten trouwen wegens een huwelijksverbod wegens bloedverwantschap. Bruidegom en bruid waren neef en nicht en voor een dergelijk huwelijk was dispensatie nodig van Rome. Uiteindelijk werd in 1644 alsnog dispensatie verleend, zodat zij op 8-9-1644 alsnog het jawoord konden geven voor het altaar.

Bronnen: P. Prevos: Familiegeschiedenis (http://nl.prevos.net/heugem/bronnen/), E. Boeren: Dispensaties, NGV. J.W. Koten: Graden van verwantschap en huwelijksdispensatie, een genealogisch probleemgebied, Ons Erfgoed 1995, nr. 4, M.P. Lups: Trouwen vóór de Franse tijd, Ons Erfgoed 2002, nr. 4. 

Janke Parma (1831-1860) huwde 2 broers Baron

Johannes Hendriks Baron (1796-1850) trouwde op 26-5-1822 in Harlingen met met Sietske - ook Systske - Joosten Gongrijp (1799-1840). Zij kregen diverse kinderen, waarvan er een groot aantal jong is overleden. Hun zoontje Coenraad werd 8 en hun dochter Petronella werd 60, maar bleef ongehuwd. Er waren echter 2 zonen, die wel de volwassen leeftijd zouden bereiken: Hendrik, geboren op 17 maart 1827, en Jurjen, geboren op 10 augustus 1836.
Toen Sietske Gongrijp op 41-jarige leeftijd op 1 september 1840 overleed, was Hendrik 13 en Jurjen 4 jaar oud. Hun vader, Johannes, is op 21 oktober 1841 in Harlingen hertrouwd met Christina Magdalena Oolgart (1794-1881). Johannes Baron is op 53-jarige leeftijd overleden op 8 mei 1850 in Harlingen, waarna zijn weduwe is hertrouwd met Pieter Tuinhout, weduwnaar van Roelofke van Eeken.

De oudste zoon, Hendrik Baron, was 24 jaar oud toen hij op 15 mei 1851 in Harlingen trouwde met Janke Parma. Janke is geboren op 16 april 1831 in Workum als jongste kind van zeeman Sikke IJsbrands Parma (1786-1846) en diens tweede vrouw Janke Eeltjes Bonnema (1792-1846). Janke had twee volle broers en twee half zussen, die beiden in 1842 zouden trouwen.
Met timmerman Hendrik Baron kreeg Janke Parma 3 kinderen in de periode 1852-1856: Johannes, Sicco en Jurjen, die jong is overleden op 16 september 1857. Hendrik Baron overleed een maand later op 19 oktober 1857 in Harlingen. Hij was 30 jaar oud.

Harlinger Courant, 28-10-1857

Al voor zijn overlijden was Hendrik Baron lange tijd ziek geweest. In die periode had zijn jongere broer Jurjen Baron de zaken voor zijn broer waar genomen. Na het overlijden van zijn oudere broer, nam de 21-jarige Jurjen diens bedrijf over per 1 januari 1858. Tevens zocht hij een nieuwe knecht die goed was in timmeren en metselen.

Harlinger Courant, 30-12-1857

Al snel bleek dat Jurjen Baron niet alleen het bedrijf van zijn had overgenomen, maar dat hij ook interesse had in de weduwe van zijn broer, die werkzaam was als strohoedenmaakster en haar 2 zonen opvoedde.
Bij koninklijk besluit van 24 februari 1859 met nummer 113 werd vrijstelling verleend van artikel 88 lid 1 en een vergunning verleend voor een huwelijk tussen Janke Parma en Jurjen Baron, de jongere broer van wijlen haar man. Zij trouwden vervolgens op 31 maart 1859 in Harlingen. Janke was 27 jaar oud. Jurjen was 22 jaar oud.

Huwelijksdispensatie voor Janke Parma en haar zwager Jurjen Baron

Janke Parma en Jurjen Baron kregen samen een dochter Sytske op 6 juli 1860 in Harlingen. Vijf maanden later, op 30 december, is Janke Parma overleden. Zij liet 3 kinderen na.
Jurjen Baron was 26 jaar oud toen hij op 7 mei 1863 in Harlingen trouwde met de evenoude Jeltje OUtgers Stienstra (1836-1880) uit Leeuwarden. Met haar kreeg Jurjen nog zonen Outger, Hendrik en Johannes en een jong gestorven dochter Antje.
Jurjen Baron werd maar iets ouder dan zijn broer Hendrik. Hij is overleden op 13 september 1869 in Harlingen en was toen 33 jaar oud. Zijn dochter Systske was toen 9 jaar oud en zijn jongste zoon Johannes was 2 jaar oud.
Jurjen's weduwe Jeltje heeft hem nog geen 11 jaar overleefd. Zij overleed op 13 juli 1880 in Leeuwarden, 43 jaar oud. Haar zonen waren toen nog maar tieners.

De 102-jarige Peter de Zeeuw (1726-1828) uit Waspik

Dit is het verhaal van Peter Peterse de Zeeuw die werd is geboren in Waspik op 2 februari 1726 en een dag later aldaar R.K. werd gedoopt met als getuige zijn zus Dijmpna de Zeeuw (1706-1802). Dijmpna zou in 1731 trouwen met Peter Joosten Swart, weduwnaar van Johanna Hendrix Snijders.
Dijmpna is de oudste dochter en Peter de jongste zoon van Elizabetha Snijders (±1685-1771) en Peter Cornelisz. de Seeu, die op 12 mei 1703 in Waspik in ondertrouw waren aangetekend. Beide Peters zijn hoogstwaarschijnlijk nakomelingen van mijn 3-dubbele voorvader Cornelis Adriaens Seeu (±1560-±1641).

Peter Peterse de Zeeuw is op 30 juni 1748 in Zevenbergen getrouwd met Maria van Ginneken, jongedochter van Zevenbergen. Samen waren zij op 22-3-1763 in Waspik getuige bij de doop van een zoon van Peter's broer Cornelis. Maria van Ginneken is overleden in april 1780 in Waspik, toen Peter 54 jaar oud was.
Nog geen 2 jaar later is Peter op 28-1-1782 in Waspik hertrouwd met Maria Janse de Bont, jongedochter uit Waspik. Zij verkregen daarvoor een dispensatie wegens bloedverwantschap in de 4e graad. Ook zijn tweede echtgenote heeft Peter overleefd.

Arnhemsche Courant, 26-7-1827

Peter Peterse de Zeeuw had geen kinderen, maar wel vrienden. Toen hij de 100 al gepasseerd was, ging hij nog varen met een paar vrienden, die allen 80+ waren. Zingen deed hij ook.

Op 6 oktober 1828 in Waspik is Peter Peterse de Zeeuw overleden. Hij was toen 102 jaar, 8 maanden en 4 dagen oud.

Arnhemsche Courant, 18-10-1828

Sources: Delpher.nl, Salha.nl, WieWasWie.nl, GenealogieOnline.nl.

Jan Renier Vrerix (1642-86) in Hasselt in België

De familie Vrerix heeft in de Belgische stad Hasselt een belangrijke rol gespeeld. Een belangrijke rol speelde het huwelijk van Frederik Vrerix (1613-1675) met Elisabeth de Geloes (1601-1664). Zij behoorde tot een bastaard tak van een adellijk Belgisch geslacht en haar broers bekleedden belangrijke functies.

Jan-Renier Vrerix (1642-86)

Uit het huwelijk van Frederik en Elisabeth zijn 6 kinderen bekend, waaronder zoon Jan Renier. Als weduwnaar is Frederik in 1669 hertrouwd met zijn volle nicht, de 41-jarige Elisabeth Vrerix. Slechts 3 maanden later beviel zij van een zoon Jacobus Gerardus Vrerix (1669-1747).
Frederik Vrerix (1613-1675) is op 27 mei 1639 benoemd tot schepen van zijn woonplaats Hasselt in België. Hij nam ontslag om 18 augustus 1674 ten voordele van zijn 31-jarige zoon Jan-Renier. Deze werd meerdere malen burgemeester van Hasselt tijdens de periode 1665-82.
Jan-Renier - ook Joannes Renerus en Jean-René genoemd - is gedoopt op 18 december 1642 in Hasselt met als peter zijn oom Renerus (“Renier”) de Geloes en als meter Maria Anna de Berlemont. Jan-Renier had een oudere broer Gerardus, gedoopt op 17 juni 1640, die pater is geworden in een Karthuizerklooster.

In augustus 1665 in Sint-Truiden is Jan-Renier Vrerix getrouwd met Anne Maria Claessens, dochter van Ludovicus Franciscus. Uit hun huwelijk zijn 5 dochters bekend en 2 zonen:

1. Elisabeth Francisca (“Isabella Francisca”) is gedoopt op 30-5-1666 in Hasselt, België.  Zij trouwde eerst - met dispensatie - op 14-12-1683 in Hasselt met Joannes Vrerix. Joannes is gedoopt op 7-4-1658 in Hasselt en is een zoon van Arnoldus Vrerix en Gertrudis Vaedts. Joannes is overleden op 13-8-1685 in Hasselt. Isabella Francisca trouwde daarna op op 27-10-1685 in Hasselt met Ludovicus Franciscus Cox. Hij is gedoopt op 8-9-1654 in Hasselt en aldaar overleden op 14-9-1712. Isabella Francisca is overleden op 29-08-1711 in Hasselt. 
2. Anna-Robertina is gedoopt op 27-1-1668 in Hasselt. Zij trouwde op 12 november 1689 met Balthazar Jorden Vuskens, gedoopt op 28-11-1663 in Hasselt, en kreeg met hem 12 kinderen. Anna-Robertina is overleden op 13-1-1725, ongeveer 58 jaar oud.
3. Anna-Ida is gedoopt op 29-1-1670 in Hasselt. Anna-Ida trouwde, 24 jaar oud, op 29-5-1694 in Hasselt met Dominicus Niklaas Willem de Borman, zoon van Lambert de Borman en Agnès van der Heijden. Hij is gedoopt op 23-7-1665 in Bree, België. Dominicus is begraven op 8-4-1720 in Bree.  Anna-Ida is overleden in maart 1750 in Bree, ongeveer 80 jaar oud. Zij is een voorouder van de familie Beltman in Amersfoort.
4. Maria Johanna is gedoopt op 16-2-1672 in Hasselt en overleden ná 1701.
5. Fredericus is gedoopt op 20-10-1672 in Hasselt. Freedrik is overleden ná april 1692, minstens 19 jaar oud.
6. Maria Theresa is gedoopt op 7-10-1677 in Hasselt en overleden ná augustus 1693, minstens 15 jaar oud.
7. Johannes Mathias gedoopt op 5-9-1681 in Hasselt. Hij werd tot priester gewijd in 1703 in Luik. Hij werd pastoor te Ulbeek waar hij de vervallen kerk herbouwde. Johannes is overleden op 4-4-1730, 48 jaar oud. 

4e graads verwantschap in 1760 in Limburg

Bloedverwantschap (consanguinitas), ofwel een genetische relatie, is een beletsel voor een huwelijk, wanneer de echtelieden verwant zijn tot in de 3de graad, vroeger zelfs tot in de 4de graad. Voor de berekening van het aantal graden van bloedverwantschap telt men het aantal geboortes tussen de aanvragers en de gezamenlijke voorouders. 

Onderstaande huwelijksdispensatie, wegens 4e graads verwantschap, somt een hele reeks aan voorouders op voor de bruid en bruidegom:

Schimmert en Maastricht - 17 en 18 augustus 1760 - brief en schema van Laurentius Peulen pastoor in Schimmert en briefje van T.H. Randaxh vice-pastoor van st. Martinus "trajecti ad Mosam" [= Maastricht] vanwege een absente pastoor, als aanvraag voor dispensatie vanwege 4e graad bloed-verwantschap in verband met het voorgenomen huwelijk tussen:

• Godefridus Voncken, parochiaan van Schimmert, zoon van Marten Voncken, Marten zoon van Elisabet Aerts, Elisabet, dochter van Maria Willems, Maria dochter van Petrus Willems en Catharina Coox; en
• Joanna Elisabeth Habets, parochiane van Hulsberg, dochter van Anna Catharina Sleijpen, Anna Catharina dochter van Catharina Willems, Catharina dochter van Wilhelmus Willems, Wilhelmus zoon van Petrus Willems en Catharina Coox.

Bron: Huwelijksdispensaties Maastricht bij Gen Bronnen.

4e graads verwantschap in Roermond in 1682

Bloedverwantschap (consanguinitas), ofwel een genetische relatie, is een beletsel voor een huwelijk, wanneer de echtelieden verwant zijn tot in de 3de graad, vroeger zelfs tot in de 4de graad. Voor de berekening van het aantal graden van bloedverwantschap telt men het aantal geboortes tussen de aanvragers en de gezamenlijke voorouders. 

Onderstaande huwelijksdispensatie wegens 4e graads verwantschap somt een reeks aan voorouders op voor de bruid en bruidegom:

Roermond - 15 januari 1682 - brief en schema van J.G. Brantz, pastoor van Roermond, als aanvraag voor dispensatie vanwege 4e graad bloed-verwantschap in verband met het voorgenomen huwelijk tussen:

• Johannes Cox, zoon van Leonardus Cox en Sophia Segers, aangenomen van Loon, Sophia dochter van Christianus Segers, aangenomen van Loon, en Helena Thelen, Christianus zoon van Jacobus Segers en zijn 2e vrouw Sophia Cremers; en
• Elisabetha Segers, dochter van Henricus Segers en Egberta, Henricus zoon van Mattheus Segers en NN, Mattheus zoon van Jacobus Segers en zijn 1e vrouw Maria NN.

Bron: Huwelijksdispensaties in Roermond bij Gen Bronnen.

Huwelijksdispensatie voor Joannes Vermeulen wegense verwantschap

Onderstaande huwelijksdispensatie wegens 3e/4e graads verwantschap somt een aantal voorouders op voor de bruid en bruidegom:

Roermond, februari 1708: 
 Brief van J.D. Portmans, pastoor in Roermond, en een schema (ander handschrift) als aanvraag voor dispensatie vanwege 3e/4e graad bloed-verwantschap in verband met voorgenomen huwelijk tussen:

• Joannes Vermeulen, parochiaan van Horn [in het] bisdom Luik, zoon van Joanna Corsten, Joanna dochter van Catharina van Asch, Catharina dochter van Geerlinck van Asch; en
• Anna Peters, parochiane van Roermond, dochter van Merrie Vosch, Merrie dochter van Catharina van Asch.

Geerlinck van Asch en Catharina van Asch zijn broer en zus.

Bron: Huwelijksdispensaties in Roermond bij Gen Bronnen.

Latijnse Term - Consanguineus

atijnse termen kom je zo af en toe tegen, wanneer je genealogisch onderzoek doet. Eeuwenlang verzorgden kerken dopen en begrafenissen en sinds de 6e eeuw wordt Latijn veel in katholieke kerk gebruikt. Maar ook in oud-rechterlijke archieven kom je nog wel eens een Latijnse term tegen. 


De Latijnse term consanguineus betekent bloedverwant en wordt in de roomskatholieke kerk gebruikt bij het geven van huwelijksdispensaties tussen bloedverwanten. Een dispensatie is een ontheffing van een kerkelijk verbod om te trouwen met een naaste bloedverwant. Bloedverwanten zijn mensen met een gemeenschappelijke voorouder. 

Huwelijksdispensatie voor Joannes Albertus de Cock in 1764 in Roermond

De weduwnaar Joannes Albertus de Cock wilde in 1764 trouwen met het nichtje van wijlen zijn 1e vrouw. Ook voor een huwelijk met een verwante van een eerdere huwelijkspartner was vroeger dispensatie nodig.

Roermond, 2-12-1764: 
 Brief van het bisdom, delegatie aan A. van Daell kanunnik en pastoor van Roermond, in verband met een aanvraag om dispensatie vanwege 1e/2e graad aanverwantschap met een schema van kanunnik van Daell bij voorgenomen huwelijk tussen:   

• Joannes Albertus de Cock, weduwnaar van Maria Joanna le Blanc, Maria Joanna dochter van NN le Blanc; en
• Maria Margaritha le Blanc, dochter van Joannes le Blanc en Ida Jeucken, Joannes zoon van NN le Blanc.   

Het paar is vervolgens getrouwd op 23-12-1764 in Roermond: 
 23tia Joannes Albertus de Cock, et Maria Margarita le Blanc, parochiani Ruræmundenses, ambo sui juris, primo et secundo affinitatis gradibus se invieem attingentes me præfato in eccl(es)ia n(os)tra cathedrali simul et parochiali præsentibus testibus rev(eren)do d(omi)no C. F. Treels vicepastore meo, et Henrico Kelleners juncti sunt matrimonio cum dispensatione in supra dicto impedimento, copiam hujus vida in prothocollo pastorali.

Bronnen: Huwelijksdispensaties in Roermond bij Gen Bronnen en Huwelijken in Roermond bij GenBronnen.